اعراف

یک مرور خیلی سریع کنیم، اگر کاری به چند آیه اول سوره اعراف نداشته باشیم از داستان خلقت آدم شروع می‌شود. شروع داستان اینکه انسانی بوجود آمده است با این شگفتی‌هایی که همراه خلقت انسان است با تأکید روی تمرد ابلیس، با سوره بقره که مقایسه می‌کردیم یک نکته واضح این بود که روی تمرد ابلیس در این داستانی که اینجا نقل شده است تأکید بیشتری است. داستان یک قسمت انتهایی داشت که با مقایسه سوره بقره گفتم. نکته مهم این است بعد از اینکه انسان دچار هبوط شده است وعده اینکه هدایتی از طرف خداوند می‌آید و اگر از هدایت پیروی کنید هیچ حزن و اندوه و خوفی برای شما باقی نمی‌ماند، یک مجموعه¬ای از خلاصه شریعت و ارکان چیزی که از ما خواسته شده است برای اینکه چگونه در زمین زندگی کنیم در آن قطعه¬ای که 4 بار یا بنی‌آدم تکرار می‌شد, داستان چنین مؤخره¬ای دارد.

سوره اعراف را از جایی که دفعه قبل به آن رسیدیم ادامه می‌دهم، یک یادآوری می‌کنم تا اینجا به این جمع¬بندی رسیدیم که سوره اعراف نگاه تاریخی به حیات بشر است. دقیقاً از نقطه ابتدای سوره, داستان خلقت آدم را می‌خوانید, بعد از اینکه داستان با یک زمینه¬ای که تمام می‌شود نقطه انتهای سرنوشت بشر را می‌بینید. بعد وارد قسمت میانی می‌شوید؛ اتفاق‌های مهمی که در زمین افتاده است. قبل از اینکه بحث امروز را شروع کنم روی این نکته تأکید کنم که در دستگاه خلقت, انسان یک موجود عجیب با یک سرنوشت شگفت¬انگیز است. محتوایی که در سوره اعراف با آن مواجه می‌شویم کلاً در نظام خلقت شگفت¬انگیز است. اینکه موجودی با یک مقام خلافت خلق شده است, بعد دشمنی دارد که او را گمراه می‌کند و اتفاق‌هایی که در زمین می‌افتد و نهایتاً سرنوشت شومی که بعضی از آدم‌ها در انتها پیدا می‌کنند، در عالم چنین تاریخچه¬ای برای موجود دیگری وجود ندارد.

اولین نکته‌ای که در مورد محتوای سوره در جلسه قبل گفتم این بود که اگر از دور نگاه کنید شاید بیشتر از نصف سوره داستان انبیاء است. بنابراین اگر مثلاً درباره اصول دین تأکید می‏شود درباره نبوت است، شروع سوره را شاهد گرفتم برای اینکه حرف از نزول کتاب است، ضرورت تبعیت از چیزی که از طرف خداوند می‏آید و صحنه‏هایی از اینکه کسانی که دعوت حق را نپذیرفتند در دنیا و آخرت مجازات می‏شوند. یک فشرده‌ای از محتوای سوره که در مقدمه آمده است شاهد بر این است که مسئله نبوت در این سوره اهمیت دارد.

در مورد خود سوره اعراف تقریباً اجماع کامل وجود دارد که سوره اعراف سوره مکی است. بنابراین نسبت به 4 سوره اول قرآن که اکثر آیات آنها مدنی هستند قدمتی دارد. به غیر از چند آیه در این سوره که بعضی از مفسرین معتقد هستند که در مدینه نازل شده است به نظر می‌رسد کل سوره مکی است. بنابراین اگر این درست باشد که این سوره مکی است طبیعی است که شما نباید انتظاری داشته باشید که در این سوره شما در مورد جامعه دینی یا شریعت به معنای خاص آن چیزی ببینید، احکامی ذکر شود یا چیزی شبیه این باشد.