شریعت

احساس من این است خیلی مناظره مفیدی بود. اینکه حرف‏هایی که زده شد درست یا غلط بود، چه کسی بیشتر درست گفته را کنار بگذاریم. اگر مناظره‏ها را ببینید معمولاً جو خیلی خوبی ندارند، خیلی وقت‏ها اینگونه است, طرفین انگار حرف هم را خوب نمی‏فهمند، از حالت بحث منطقی خارج می‏شوند، بحث‏های سیاسی تقریباً همیشه اینگونه است. این جلسات از این نظر خوب بود که دو نفر با اختلاف عقیده خیلی عمیق (تقریباً 180 درجه تفاوت) ولی خیلی مؤدبانه روبروی هم نشستند بحث کردند. به شوخی شاید این حرف را بزنم ولی از سه نفری که در مناظره بودند فکر می‏کنم سهم خوبی باید به مجری داد. خیلی خوب بحث را اداره کرد، در پایان هر صحبتی توانست خلاصه خوبی که برای ادامه بحث مفید بود ارائه بدهد، سؤال خوب مطرح کند و به نظر من جو را خیلی خوب کنترل کرد. شاید یکی از دلایل موفقیت مناظره این بود.

روال بحث اینگونه بود که از یک سری احکام که مربوط به رشد فردی بود مانند احکام عبادت، نماز و روزه شروع کردیم. اینها را که می‏بینید شریعت مانند طریقت عرفانی به نظر می‏رسد که تعلیماتی به پیروان خود می‏دهد که چگونه در طول روز مواظبت کنند و عبادت کنند. هدف رسیدن به آن مقام معنوی است که انسان می‏تواند به آن دست پیدا کند. مخصوصاً در خاورمیانه و سرزمین‏های شرقی‌تر مانند هندوستان و چین کلی از این طریقت‏های عرفانی وجود داشت که فرض آنها بر این است که انسان می‏تواند خیلی رشد کند و از نظر معرفتی به مقام بالایی برسد.

از بحث نماز که چند جلسه طول کشید به عنوان اولین حکم مهمی که در شریعت مسلمان‌ها وجود دارد بگذریم. کلی مباحث در مورد اینکه این اعمال چگونه انجام می‌شود و معنی و معنویتی که در آن هست چیست وجود دارد و چون به اندازه کافی کتاب از عرفا و کسانی که دیدگاه معنوی نسبت به عبادات و شرائع داشتند وجود دارد – مثلاً با عنوان اسرار الصلاة - تصور من این است لازم نیست وارد جزئیات اینها شویم. نکاتی گفتم که احساس می‌کردم در آن کتاب‌ها به این نکات برخورد نمی‌کنید؛ معمولاً از اول وارد جزئیات احکام می‌شوند. مثلاً یک فصل در مورد استقبال به معنای رو به قبله ایستادن دارند، یک فصل در مورد قیام و رکوع و سجود دارند، همینطور ممکن است در مورد اذکار صحبت کنند.

سوالی در گروه مطرح شد و یکی از دوستان پرسیدند که آیا می‌شود وسط نماز قرآن پخش کرد و گوش داد که سنت گوش کردن قرآن در نماز را رعایت کرد؟ سوال من این است که آیا ممکن است یک نفر اشکال بگیرد به اینکه شما وقتی نماز می‌خوانید حمد و قل هو والله را بخوانید و بعد قرآن پخش شود و گوش بدهید؟ ممکن است یک نفر بگوید ایستادن و گوش دادن به قرآن اشکال دارد؟ من تعجب می‌کنم. مسئله این است که بعضی از فقهای شیعه فتوا دادند باید سوره کامل بخوانید و نمی‌شود سوره ناقص بخوانید.

بحث‌های جلسه قبل را با تأکید روی برنامه‌ای که من به آن می‌گویم برنامه زندگی مسلمانها، آنطوری که در شریعت آموزش داده می‌شود، ادامه می‌دهم و می‌خواهم این موضوع را تقویت کنم. به نظر می‌رسد خیلی زیاد روی اوقات نماز تأکید می‌کنم و اگر کیفیت نماز را تغییر بدهید هم حرف‌های من سر جای خود است. بیشتر تأکید من این است که پنج وقت در طول روز آدم‌ها عبادت می‌کنند. تأکید می‌کنم مهم‌ترین ستون و حکم در شریعت اسلامی نماز خواندن است، حتی به طور سنتی هم در این موضوع شکی نیست.

کتابی آوردم و می‏خواهم قسمت‏هایی از آن را بخوانم، یک جمله از آن می‏خوانم و بحث خود را ادامه می‏دهم و بعد می‏خواهم یک یا دو صفحه از کتاب را به مناسبتی بخوانم. شرح حال آدمی که مسلمان شده است و از اینجا به بعد را برای شما می‏خوانم. "روزی که مسلمان شدم" یعنی تصمیم گرفته است مسلمان شود و احتمالاً نزد یک روحانی یا مفتی رفته است و شهادتین گفته است؛ بالاخره در یک روزی پذیرفته است و مسلمان شده است " امام مسجد یک کتابچه راهنما به من داد که نحوه به جا آوردن نماز را آموزش می‏داد." مسلمان شدن همانا و نماز خواندن همانا.

به بحث شیرین شریعت برمی‌گردیم، دفعه قبل بحث نماز مطرح شد و خیلی سوال و جواب‏های جالبی شد. دوست دارم برای تأکید یک بار دیگر بگویم اینکه شما سعی کنید تا شریعت را بفهمید می‏تواند منبعی باشد برای اینکه شما حتی وقتی که روشن نیست قضاوت کنید. همین الان اگر شما از یک فقیه استاندارد موجود درباره احکام سوال کنید در مورد خیلی از احکام اختلاف نظر وجود دارد. فرض کنید در مورد موضوعی که جلسه قبل برای صدمین بار مطرح کردم که مسئله جمع بین نمازها است که در بین شیعیان متداول شده است همه قائل به این شیوه نیستند و از احتیاط اجب این است که نمازها را به هم نچسبانید فتواها شروع می‏شود - اهل سنت که چسباندن را قبول ندارند مگر اینکه عذری وجود داشته و در مورد آن بحث می‏کنند - تا مستحب بودن جمع آن را هم ممکن است در آراء فقها ببینید.

اگر شما بخواهید شریعت را در یک ساختار منطقی نتیجه بگیرید، یعنی سعی کنید ساختاری بسازید که از آن احکامی مثل احکام شریعت دربیاید تقریباً در حال حاضر غیرممکن است. یک بار این تمثیل را به کار بردم، مثل این است که خودم به تنهایی نه یک ساختمان بلکه یک شهرک درست کنم بدون اینکه مصالح خوبی داشته باشم. کاری که می‏توانم انجام بدهم و فکر می‏کنم می‏شود انجام داد مثل این است که یک ماکت درست می‏کنند که طرف بفهمد و بعد توضیحاتی داد که حس کنید می‏شود این را ساخت. زمین آن وجود دارد و اگر فلان قدر بودجه داشته باشید و اینقدر زحمت بکشید چنین چیزی می‏شود ساخت و این چیز جالبی است.