به دلیل فاصله زیادی که افتاده است موضوعی را ابتدای این جلسه مطرح میکنم که مدتها است قرار است در مورد آن صحبت کنم یا یک فایل جداگانه صوتی یا یک متن بنویسم. چند بار برای بعضی از دوستان به صورت خصوصی توضیح دادم که چه ارتباطی بین موضوعات مختلف مطرح شده در بیست و چند سال اخیر وجود دارد. آخرین بار چند هفته قبل بود و هر دفعه مواجه با این شدم که طرف مقابل تعجب کرد از اینکه این موضوعات ارتباطی باهم دارند. باز تصادفاً یکی از دوستان در جایی درباره این جلسات اظهارنظری کرده بود که در آن تلویحاً اشاره کرده بود که بگذریم حرفهای پراکنده هم زد ولی فلان قسمت آن خیلی جالب بود. میخواهم سعی کنم بگویم پراکندگی در کار نیست و امیدوارم بتوانم این را بیان کنم.
سوالی در گروه مطرح شد و یکی از دوستان پرسیدند که آیا میشود وسط نماز قرآن پخش کرد و گوش داد که سنت گوش کردن قرآن در نماز را رعایت کرد؟ سوال من این است که آیا ممکن است یک نفر اشکال بگیرد به اینکه شما وقتی نماز میخوانید حمد و قل هو والله را بخوانید و بعد قرآن پخش شود و گوش بدهید؟ ممکن است یک نفر بگوید ایستادن و گوش دادن به قرآن اشکال دارد؟ من تعجب میکنم. مسئله این است که بعضی از فقهای شیعه فتوا دادند باید سوره کامل بخوانید و نمیشود سوره ناقص بخوانید.
بحثهای جلسه قبل را با تأکید روی برنامهای که من به آن میگویم برنامه زندگی مسلمانها، آنطوری که در شریعت آموزش داده میشود، ادامه میدهم و میخواهم این موضوع را تقویت کنم. به نظر میرسد خیلی زیاد روی اوقات نماز تأکید میکنم و اگر کیفیت نماز را تغییر بدهید هم حرفهای من سر جای خود است. بیشتر تأکید من این است که پنج وقت در طول روز آدمها عبادت میکنند. تأکید میکنم مهمترین ستون و حکم در شریعت اسلامی نماز خواندن است، حتی به طور سنتی هم در این موضوع شکی نیست.
کتابی آوردم و میخواهم قسمتهایی از آن را بخوانم، یک جمله از آن میخوانم و بحث خود را ادامه میدهم و بعد میخواهم یک یا دو صفحه از کتاب را به مناسبتی بخوانم. شرح حال آدمی که مسلمان شده است و از اینجا به بعد را برای شما میخوانم. "روزی که مسلمان شدم" یعنی تصمیم گرفته است مسلمان شود و احتمالاً نزد یک روحانی یا مفتی رفته است و شهادتین گفته است؛ بالاخره در یک روزی پذیرفته است و مسلمان شده است " امام مسجد یک کتابچه راهنما به من داد که نحوه به جا آوردن نماز را آموزش میداد." مسلمان شدن همانا و نماز خواندن همانا.
به بحث شیرین شریعت برمیگردیم، دفعه قبل بحث نماز مطرح شد و خیلی سوال و جوابهای جالبی شد. دوست دارم برای تأکید یک بار دیگر بگویم اینکه شما سعی کنید تا شریعت را بفهمید میتواند منبعی باشد برای اینکه شما حتی وقتی که روشن نیست قضاوت کنید. همین الان اگر شما از یک فقیه استاندارد موجود درباره احکام سوال کنید در مورد خیلی از احکام اختلاف نظر وجود دارد. فرض کنید در مورد موضوعی که جلسه قبل برای صدمین بار مطرح کردم که مسئله جمع بین نمازها است که در بین شیعیان متداول شده است همه قائل به این شیوه نیستند و از احتیاط اجب این است که نمازها را به هم نچسبانید فتواها شروع میشود - اهل سنت که چسباندن را قبول ندارند مگر اینکه عذری وجود داشته و در مورد آن بحث میکنند - تا مستحب بودن جمع آن را هم ممکن است در آراء فقها ببینید.
اگر شما بخواهید شریعت را در یک ساختار منطقی نتیجه بگیرید، یعنی سعی کنید ساختاری بسازید که از آن احکامی مثل احکام شریعت دربیاید تقریباً در حال حاضر غیرممکن است. یک بار این تمثیل را به کار بردم، مثل این است که خودم به تنهایی نه یک ساختمان بلکه یک شهرک درست کنم بدون اینکه مصالح خوبی داشته باشم. کاری که میتوانم انجام بدهم و فکر میکنم میشود انجام داد مثل این است که یک ماکت درست میکنند که طرف بفهمد و بعد توضیحاتی داد که حس کنید میشود این را ساخت. زمین آن وجود دارد و اگر فلان قدر بودجه داشته باشید و اینقدر زحمت بکشید چنین چیزی میشود ساخت و این چیز جالبی است.
جلسه قبل بحث ناخواسته به موضوع ولایت فقیه رسید و از کل جلسه قبل قسمتی که خیلی استقبال شد و ظاهراً در مورد آن بحث شد این موضوع فرعی بود که در اثر یک سوال به آن اشاره کردیم. خیلی حالت سوء تفاهم پیدا کرد. احساس کردم لفظ ولایت فقیه مشترک لفظی شده، وقتی حرف از ولایت فقیه میشود یک عدهای برداشت دیگری دارند. به نظر من آمد یکی از دوستان در گروه برداشتش بیشتر این نکته بود که فقیه حق دارد یک سری احکام اولیه و ثانویه را نقض کند. من فکر نمیکنم نکته اصلی ولایت فقیه این باشد که چقدر دست فقیه باز است در اینکه احکام جدید صادر کند یا بعضی از احکام را متوقف کند.
بحثهایی که در این جلسات کردیم بیشتر در این جهت بود که چیزی که الان به آن فقه میگوییم و وظیفه آن استخراج شریعت است چقدر اعتبار دارد. آیا میتواند آلترناتیوی داشته باشد؟ اصولاً روی پارادایمی کار میکند، آیا این پارادایم مقدس است؟ حرفهایی که زدم را اگر کنار هم بگذارید شاید تازگی داشته باشد ولی خود فقها این بحثها را کردند و چون و چراهایی در مورد اینکه کاری که میکنند چقدر اعتبار دارد همیشه وجود داشت.
ما فقهی داریم که قرار است به ما بگوید شریعت چیست که اسم آن فقه جعفری است، یعنی منسوب به امام جعفر صادق است. چقدر چیزی که میشنویم به معنای واقعی کلمه منسوب به امام جعفر صادق است؟ یکی از چیزهایی که فکر میکنم خوب است روشن باشد این است که ما چیزی تحت عنوان شریعت جعفری نداریم، اینگونه نشنیدیم. ما یک شریعت محمدی داریم و فکر میکنیم امام جعفر صادق بهترین مرجعی بوده که میتوانست توضیح بدهد این شریعت چیست.
جلسه گذشته دیاگرام کلی استخراج شریعت به وسیله دانش فقه را بیان کردم. فرض ما این است که یک سری تکست وجود دارد و در این تکستها اولیای دین احکامی را بیان کردند. یک مرحله این است که ما تکستها را مطالعه کنیم و با دانشی که اسم آن را حدیثشناسی میگذاریم یا متنشناسی - به خاطر اینکه فقط حدیث نیست و قرآن هم هست – تکستی به عنوان نتیجه استخراج کنیم که حاوی چیزهایی است که قابل اطمینان هستند.