در مورد نماز جمعه صحبتی کردم که احساس کردم شاید برداشت اشتباهی شده است که معنی اینکه گفتم نماز جمعه جایگزین شریعت یهود در مورد شنبه است این است که جمعه باید تعطیل باشد، یا حتی ساعاتی از جمعه باید تعطیل باشد، شاید اشتباه میکنم و این برداشت وجود ندارد ولی چون فکر میکنم ممکن است وجود داشته باشد میخواهم روی این تأکید کنم همانطور که در قرآن آمده است برداشت من این است که نماز جمعه جانشین مراسم شنبه است. حس بریدن از دنیا در آن وجود دارد، میگوید بیع را رها کنید و وقتی اذان گفته میشود به نماز جمعه بیایید. بعد میگوید سر کار خود برگردید. اولاً از اینجا برمیآید که مطلقاً حکمی در مورد تعطیلی روز جمعه وجود ندارد، اگر حکمی وجود داشت اینها سر کار نبودند که بخواهند بیع را ول کنند و بیایند. هیچ نتیجهای هم در مورد وجوب کار کردن در مورد نماز جمعه نمیتوان گرفت، مردم خسته هستند میخواهند جمعه تعطیل باشد یا نباشد.
جلسه قبل بحث نماز جمعه شد، از ظاهر آیات با تأکید زیاد برمیآید که نماز جمعه یکی از اوجب واجبات است ولی به نظر میآید علمای شیعه - شاید اکثریت آنها – آن را واجب عینی نمیدانند، بعضیها با عبارتهای مختلف یک مقدار ضعیفتر از حالتی که اهل سنت واجب میدانند فتوا دادند. مقدماتی گفتیم که ربط داشت به اینکه اصولاً احکام فقهی چگونه استخراج میشوند. اگر جایی در بحثهایی که میکنیم حکمی با چیزی که حکم مشهور است اختلاف دارد میتوانیم از بحثهای اولیه استفاده کنیم در مورد اینکه ببینیم حکم چگونه استخراج شده است و چقدر اعتبار دارد. نمیخواهم بحث مبسوطی درباره حکم مربوط به وجوب نماز جمعه بکنم، فقط میخواهم به نکتهای اشاره کنم در مورد اینکه با آن آیه قرآن چگونه حرف خود را توجیه میکنند.
از بحث نماز که چند جلسه طول کشید به عنوان اولین حکم مهمی که در شریعت مسلمانها وجود دارد بگذریم. کلی مباحث در مورد اینکه این اعمال چگونه انجام میشود و معنی و معنویتی که در آن هست چیست وجود دارد و چون به اندازه کافی کتاب از عرفا و کسانی که دیدگاه معنوی نسبت به عبادات و شرائع داشتند وجود دارد – مثلاً با عنوان اسرار الصلاة - تصور من این است لازم نیست وارد جزئیات اینها شویم. نکاتی گفتم که احساس میکردم در آن کتابها به این نکات برخورد نمیکنید؛ معمولاً از اول وارد جزئیات احکام میشوند. مثلاً یک فصل در مورد استقبال به معنای رو به قبله ایستادن دارند، یک فصل در مورد قیام و رکوع و سجود دارند، همینطور ممکن است در مورد اذکار صحبت کنند.
به دلیل فاصله زیادی که افتاده است موضوعی را ابتدای این جلسه مطرح میکنم که مدتها است قرار است در مورد آن صحبت کنم یا یک فایل جداگانه صوتی یا یک متن بنویسم. چند بار برای بعضی از دوستان به صورت خصوصی توضیح دادم که چه ارتباطی بین موضوعات مختلف مطرح شده در بیست و چند سال اخیر وجود دارد. آخرین بار چند هفته قبل بود و هر دفعه مواجه با این شدم که طرف مقابل تعجب کرد از اینکه این موضوعات ارتباطی باهم دارند. باز تصادفاً یکی از دوستان در جایی درباره این جلسات اظهارنظری کرده بود که در آن تلویحاً اشاره کرده بود که بگذریم حرفهای پراکنده هم زد ولی فلان قسمت آن خیلی جالب بود. میخواهم سعی کنم بگویم پراکندگی در کار نیست و امیدوارم بتوانم این را بیان کنم.
سوالی در گروه مطرح شد و یکی از دوستان پرسیدند که آیا میشود وسط نماز قرآن پخش کرد و گوش داد که سنت گوش کردن قرآن در نماز را رعایت کرد؟ سوال من این است که آیا ممکن است یک نفر اشکال بگیرد به اینکه شما وقتی نماز میخوانید حمد و قل هو والله را بخوانید و بعد قرآن پخش شود و گوش بدهید؟ ممکن است یک نفر بگوید ایستادن و گوش دادن به قرآن اشکال دارد؟ من تعجب میکنم. مسئله این است که بعضی از فقهای شیعه فتوا دادند باید سوره کامل بخوانید و نمیشود سوره ناقص بخوانید.
بحثهای جلسه قبل را با تأکید روی برنامهای که من به آن میگویم برنامه زندگی مسلمانها، آنطوری که در شریعت آموزش داده میشود، ادامه میدهم و میخواهم این موضوع را تقویت کنم. به نظر میرسد خیلی زیاد روی اوقات نماز تأکید میکنم و اگر کیفیت نماز را تغییر بدهید هم حرفهای من سر جای خود است. بیشتر تأکید من این است که پنج وقت در طول روز آدمها عبادت میکنند. تأکید میکنم مهمترین ستون و حکم در شریعت اسلامی نماز خواندن است، حتی به طور سنتی هم در این موضوع شکی نیست.
میخواهم به چند سوال که در جلسهی قبل پرسیده شد پاسخ دهم، بعد بحث را شروع کنم. اما قبل از آن میخواهم یک نکتهی کاپیتالیسمی بگویم. جلسهی قبل وقتی از اینجا رفتم شب که داشتم اخبار را گوش میکردم یک خبر افتضاح دیدم. آن خبر این بود که در فرانسه سالانه ۱۱ هزار نفر خودکشی میکنند و مخصوصا در پاریس متداول شده کسانی که میخواهند خودکشی کنند خود را زیر مترو میاندازند. این باعث شده مسئولین به فکر چاره باشند چون هربار که این اتفاق میافتد قطارهای مترو دچار تاخیر میشوند و هزاران نفر با تاخیر به سرکار خود میرسند. مسئولین دو پیشنهاد داشتند
میخواهم خیلی مختصر خلاصهی جلسهی قبل را بگویم و بعد از آن وارد بحث امروز شوم. در جلسهی قبل سعی کردم درمورد دو گزاره صحبت کنم و آنها را معنی کنم آن هم اینکه «چرا نظام سرمایهداری نظامی است که به طور ذاتی مانع از رشد بشر میشود» من از نمودار رشد مازلو استفاده کردم و تاکید داشتم که بحثها خیلی به این نمودار ارتباط ندارد. شما هر هرمی را برای رشد بشر در نظر بگیرید، نظام سرمایهسالار مزاحم رشد بشر است و نکتهی دوم این بود که «مکانیسمهایی در نظام سرمایهسالار وجود دارد که به طور منظم و کاملاً سیستماتیک مفاهیم فرهنگی را تحریف میکند» درواقع ما دچار نوعی فرهنگ مجازی، غیر واقعی و دور از واقعیت میشویم.
به عنوان پیش مقدمه خاطرهای از دوران دبیرستانم که در سالهای اول بعد از انقلاب بود تعریف میکنم. کسانی که در آن زمان حضور داشتند شاید بتوانند درک کنند که آن دوره چه خبر بود، جو دبیرستانها چطور بود، مردم چطور شده بودند. یک قطب بندی خیلی اساسی وجود داشت بین آدمهای مذهبی و آدمهایی که چپ بودند (به یک گروه یا یک تفکر چپ ارتباط داشتند) و چپبودن هم به معنای مارکسیستبودن بود. همین دوتا قطب بزرگ وجود داشت و در همهی کلاسها، یا حتی در خیابانها این تضاد وجود داشت. فیلمها و عکسهایش هست، آدمهایی که جلوی دانشگاه تهران گروه گروه ایستادهاند و در حال بحث کردن هستند، از بحث فلسفی گرفته تا بحث سیاسی، بحث اجتماعی و بحث همه چیز میکردند. یک نفر آدم آن زمان باید معلوم میکرد که مذهبی است یا مارکسیست.
یک مرور خیلی سریع کنیم، اگر کاری به چند آیه اول سوره اعراف نداشته باشیم از داستان خلقت آدم شروع میشود. شروع داستان اینکه انسانی بوجود آمده است با این شگفتیهایی که همراه خلقت انسان است با تأکید روی تمرد ابلیس، با سوره بقره که مقایسه میکردیم یک نکته واضح این بود که روی تمرد ابلیس در این داستانی که اینجا نقل شده است تأکید بیشتری است. داستان یک قسمت انتهایی داشت که با مقایسه سوره بقره گفتم. نکته مهم این است بعد از اینکه انسان دچار هبوط شده است وعده اینکه هدایتی از طرف خداوند میآید و اگر از هدایت پیروی کنید هیچ حزن و اندوه و خوفی برای شما باقی نمیماند، یک مجموعه¬ای از خلاصه شریعت و ارکان چیزی که از ما خواسته شده است برای اینکه چگونه در زمین زندگی کنیم در آن قطعه¬ای که 4 بار یا بنیآدم تکرار میشد, داستان چنین مؤخره¬ای دارد.