سعی میکنم در این جلسه آنقدر مطلب بگویم تا تردید ایجاد شود که جلسه دیگری هست یا خیر. بعد در مورد اینکه جلسه دیگری برگزار شود یا خیر به یک طریقی تصمیم میگیریم. در مورد سوره حدید مانند سایر سورههایی که در مورد آن صحبت میکردیم یک مقدمه خیلی کوتاه در مورد سوره حدید میگویم.
به وضوح سوره مدنی است. احتیاجی به این نیست که کسی تحقیق تاریخی کند. از اصطلاح منافقین استفاده شده است که به وضوح بعد از تشکیل امت این سوره نازل شده است. خصوصاً اصطلاح بعد از فتح که میآید معلوم است متأخر است. در دورانی است که جنگ شده است و جنگ با پیروزی مسلمانان تمام شده است و کلاً حس پیروزمندانهای در سوره وجود دارد که ذهن آدم بیشتر به این سمت میرود که مربوط به سالهای آخر دوران پیامبری حضرت رسول باشد. این سوره یکی از هفت سورهای که به مسبحات سبع معروف هستند که شروع آنها به سَبَّحَ لِلَّهِ یا یُسَبَّحَ لِلَّهِ است، این هم جزء ویژگیهای جزئی این سوره است.
احساس من این است خیلی مناظره مفیدی بود. اینکه حرفهایی که زده شد درست یا غلط بود، چه کسی بیشتر درست گفته را کنار بگذاریم. اگر مناظرهها را ببینید معمولاً جو خیلی خوبی ندارند، خیلی وقتها اینگونه است, طرفین انگار حرف هم را خوب نمیفهمند، از حالت بحث منطقی خارج میشوند، بحثهای سیاسی تقریباً همیشه اینگونه است. این جلسات از این نظر خوب بود که دو نفر با اختلاف عقیده خیلی عمیق (تقریباً 180 درجه تفاوت) ولی خیلی مؤدبانه روبروی هم نشستند بحث کردند. به شوخی شاید این حرف را بزنم ولی از سه نفری که در مناظره بودند فکر میکنم سهم خوبی باید به مجری داد. خیلی خوب بحث را اداره کرد، در پایان هر صحبتی توانست خلاصه خوبی که برای ادامه بحث مفید بود ارائه بدهد، سؤال خوب مطرح کند و به نظر من جو را خیلی خوب کنترل کرد. شاید یکی از دلایل موفقیت مناظره این بود.
به موضوع اصلی بحث خودمان برگردیم، میخواهم ابراز خوشحالی کنم از اینکه جلسه قبل که تمام شد فیدبکهای خوبی گرفتم. احساس کردم با بحثهایی که در جلسه قبل شد انگار برای بعضیها جاافتاد کاری که مدنظر من است و اسم آن را در جلسه قبل فقه معناگرا گذاشتم در مقابل صورتگرا که فکر میکنم فقه موجود ما صورتگراست و اینکه موضوع چیست. این حرفی که مدام میزنم که متدولوژی دادن و بحثهای فلسفی کردن بدون اینکه کار عملی انجام دهیم با متدی که معرفی میکنیم خیلی مفید نیست. همیشه به مجموعه کارهای آقای دکتر سروش در مورد قرآن انجام دادند ایراد میگیرم. نظریه قبض و بسط شریعت را دادند، نظریه تجربه نبوی را دادند, بعد رویای رسولانه را گفتند.
جلسه سومی است که در مورد مناسک حج صحبت میکنم، امیدوارم بحث در مورد مناسک را تمام کنیم. بعداً در مورد حج مطابق با مطالبی که در قرآن مخصوصاً در سوره حج است مطالب را ادامه میدهیم. کلیات و مقدماتی گفتم و جلسه گذشته هم در مورد احرام و احکامی که در مورد احرام است صحبت کردم. این جلسه میخواهم وارد مناسک حج شوم، طبق معمول قبلاً هم تکرار کردم منظور من حج تمتع است. این چیزهایی که میگویم مسئله حج عمره نیست مسئله رفتن به عرفات و برگشتن است.
طبق وعدهای که دادم از این جلسه با جزئیات بیشتر در مورد مراسم حج صحبت میکنم. فقط یادآوری میکنم جلسه قبل سعی کردیم از راه دور به کلیات حج دقت کنیم و بدون اینکه وارد آداب شرعی و مراحلی شویم که معنای واقعی حج دارد اینکه جزئیات احرام چیست و کل مراسم چگونه انجام میشود سعی کردم بگویم به صورت کلی مراسم حج چه ویژگیهایی دارد. اتفاقاً گاهگداری ممکن است کلیات از چشم آدم پنهان باشد، مثلاً اینکه جغرافیا نقش خاصی در حج دارد ولی در بقیه عبادات ندارد، یا به صورت کلی در مقوله زیارت میگنجد و چیزهایی که در جلسه قبل گفتم در خیلی از کتابهایی که در مورد حج است شاید یک مقدار کم به کلیات توجه میکنند، مستقیم وارد مناسک حج میشوند متونی که سعی میکنند در مورد معنای مناسک حج صحبت کنند.
اولین نکتهای که میخواهم بگویم این است که اگر بخواهیم اهدافی برای این عبادت تعیین کنیم چه چیزی جزء اهداف حج حساب میشود. چرا چنین عبادت عجیب و متفاوت با سایر عبادتهایی که در اسلام است، مقرر شده است؟ اهداف روشنی اگر وجود دارد باید بگوییم بعد سعی کنیم به سمت این برویم که این اهداف را بهتر بشناسیم و اینکه توضیح بدهیم چرا این مناسک در جهت برآورده شدن آن اهداف کار میکنند. خیلی واضح است یک هدف فردی مشخص در مراسم حج وجود دارد.
خود این زن و مرد و عشقی که به هم پیدا میکنند خیلی مهم است. جهان اینگونه خلق شده است که دو جنس خلق شود مانند نظریه افلاطون، دو نیمه جدای از هم هستند، به هم میرسند و به کمال میرسند. زمینهای است برای اینکه انسان عشق را احساس کند و این احساس عشق زمینه حیات و پیدا شدن عشق به خداوند است. یکی هم میتواند چنین نگاهی داشته باشد. این مقدمه را گفتم چون این حرفها جزو این جلسه بود و باید مطرح میکردم.
روال بحث اینگونه بود که از یک سری احکام که مربوط به رشد فردی بود مانند احکام عبادت، نماز و روزه شروع کردیم. اینها را که میبینید شریعت مانند طریقت عرفانی به نظر میرسد که تعلیماتی به پیروان خود میدهد که چگونه در طول روز مواظبت کنند و عبادت کنند. هدف رسیدن به آن مقام معنوی است که انسان میتواند به آن دست پیدا کند. مخصوصاً در خاورمیانه و سرزمینهای شرقیتر مانند هندوستان و چین کلی از این طریقتهای عرفانی وجود داشت که فرض آنها بر این است که انسان میتواند خیلی رشد کند و از نظر معرفتی به مقام بالایی برسد.
هر سال وقتی ماه رمضان نزدیک است، یک جلسهای اگر باشد که بعد آن شبهای قدر باشد، تذکری در مورد شبهای قدر میدهم که این دفعه هم این کار را میکنم، مخصوصاً این دفعه شروع، همین امشب است. تصور من این است شبهای قدر خیلی مهم هستند. دلایل واضحی برای اهمیت دادن به شبهای قدر وجود دارد. اول اینکه یک سوره مستقل در قرآن داریم که از شبی حرف میزند که شب خاصی است و به اندازه هزار ماه ارزش دارد. اگر کسی کوچکترین ایمانی به قرآن داشته باشد فکر میکنم خواندن این سوره یک تأثیر خیلی شدیدی باید روی او بگذارد که باید به چنین شبی اگر بداند کدام شب است، خیلی اهمیت بدهد. کاملاً از لحن آن سوره اینگونه برمیآید که در مورد شب خاصی صحبت میشود نه اینکه در مورد شب قدر به یک معنای مفهومی باشد که شبهای مهمی در زندگی است. در مورد شب خاصی صحبت میشود که مسئله نزول قرآن هم در آنجا اتفاق افتاده است.
طبق عرف این جلسات کلیات سوره را میگویم، تبعاً وارد ریز آیات نمیشویم. ولی این جلسه با جلساتی که یک جلسه در مورد یک سوره صحبت میکنم فرق اساسی دارد. لزومی ندارد در این جلسه به آخر سوره برسم، ریلکس صحبت میکنم و میتوانم سؤال مطرح کنم و یک چیزهایی را باز بگذارم تا بعداً در مورد آن صحبت کنیم. فرق محتوایی که این اینجور جلسات که قرار است مفصل در مورد یک سوره صحبت کنیم با جلسات کوتاه این است که در آنجا سعی میکنم فشرده بگویم که اصولاً محتوای سوره چیست. لااقل یک خط واضح که هماهنگی سوره را مشخص کند را به شما نشان بدهم.