ابتدا نکاتی درباره تحدی بیان میکنیم که پاسخگوی بحثهای اخیر گروه تلگرامی باشد. هم در جلسات پیشین بحث فعلی و هم جلسات مقدمهای بر فهم قرآن بیان شد که اعجاز قرآن به نحو مستقل قابلاثبات نیست. هر چه دربارهی پیچیدگیهای مختلف و متنوع قرآن سخن گفت، نمی توان اعجاز بودن قرآن را اثبات کرد.
من میخواهم مسئلهای را بگویم در مورد قرآن، دو تئوری در موردش بسازیم و بعد ببینیم کدامش به واقعیت نزدیکتر است. مسئلهای که در قرآن هست و ما میخواهیم برای آن مدلسازی کنیم این هست که در قرآن تعداد زیادی داستان نقل شده که اکثرشان با داستانهایی که در تورات و انجیل آمده مشترک است.
بحث ما در اعجاز قرآن بود. در جلسات پیشین و نیز یکی از جلسات مقدمهای بر فهم قرآن بیان شد که اثبات اعجاز قرآن بهمثابه امری بینالاذهانی میسر نیست و ازاینرو معیار پیشنهادی قرآن نیز تحدی است که مؤلفهای رقابتی است.
میل داشتم این جلسه، جلسه خاصی باشد که همهی شما صحبت کنید. مثلا همین چیزهایی که در آخر جلسه گفتم که اگر یک نکاتی به عنوان شبهه در ذهنتان هست یا فکر میکنید شبهه دیگران است، اینها را بگویید. قصدم این است که در این جلسه، به یک طور دستهبندی شبهات و مسائل کلی، که دستهبندیشان چگونه میتواند باشد برسیم. بنابراین مثال لازم دارم. میتوانم از خودم مثال بزنم ولی زندهتر و واقعیتر است اگر آدمهایی که دارند گوش میدهند، آنهایی که در سایت اظهار نظرهایی کردند یا خود شما که اینجا هستید یک چیزهایی بگویید.
بعد از گذشت ۱۶ جلسه احساس من این است از زمانی که جلسات را شروع کردیم در روند دفاع عقلانی از دین به جاهایی رسیدیم که مانند ایستگاه بود و بعضی از دوستان میتوانستند پیاده شوند. با حرفهایی که در ۱۰ جلسه اول گفته شد، میتوان به این نتیجه رسید که عرفان، عقلانی است، یعنی یک مدل و تئوری خوبی وجود دارد که به واجب الوجود و به یک خالقی از هستی اعتقاد پیدا کنیم.
گاهی عادت داشتم اول جلسات میگفتم اگر کسی سؤالی دارد بپرسد؛ نمیدانم تاکنون هیچ وقت در این جلسات نگفتم و الآن نمیدانم بگویم یا نگویم و این نشان میدهد که در این جلسات بیشتر احساس کمبود وقت میکنم. یک نفر از من پرسید با ایمیل؛ قبلاً هم یک نفر شفاهاً پرسیده بود که این جلسات چرا با «بسمالله الرحمن الرحیم» شروع نمیشود و من هم نمیدانم چه جوابی بدهم.
بگذارید من به جای یادآوری چند جلسه گذشته که روال معمول کارمان هست، می خواهم مسئله ای را ادامه بدهم که انتهای جلسه قبل به آن رسیدیم و یک نکاتی را بگویم. حالا در عین حال فکر میکنم بعضی از مطالب جلسه گذشته تکمیل می شود تا به یک سری بحث های جدید برسیم. ببینید حداقل ۳، ۴ جلسه است که موضوع اصلی بحث جلساتمان درباره این است که اگر بپذیریم که خداوند با بشر ارتباطی برقرار کرده است، در قالب کلام، (غیر از ارتباط های طبیعی که [او] یک موجود است و ما عقل داریم و یک چیزهایی [درباره ی او] میفهمیم) انتظارمان از کلام الهی چیست؟
چیزی که در جلسهی قبل به آن رسیدیم این بود که بحثهایی در مورد انتظاری که از زبان و فرم ادبی کتابی که قرار است ادعا کند حاصل ارتباط خدا با بشر است، داشته باشیم.
ما انتظاری که از این کتاب داریم، بنا به آن دلیلی که فکر میکنیم ممکن است خداوند با بشر ارتباط برقرار کرده باشد، چه هست؟ این است که در درجهی اول، این کتاب در واقع دربارهی خدا باشد. میگویند ما انتظار داریم که کتاب هدایت باشد. کتاب هدایت به چه؟ این اصل ماجرا چه است اصلاً؟
در جلسات قبلتر گفته شد که مثلاً میتوانیم بگوییم گرایش به عرفان معقول است، بعد سعی کردیم دین را نسبت به عرفان تمایز دهیم و نهایتاً من توضیح دادم که بررسی اسلام و متن قرآن به عنوان یکی از ادیان و اولویت دادن به آن معقول است. یعنی نوعِ جنس ادعایی که در اسلام و قرآن هست با آن مدل ذهنیای که ما برای دفاع از عرفان و ساختار جهان ارائه دادیم, سازگاری بهتری دارد، میتوانیم به آن اولویت دهیم و تأکیدم این بود که اصلاً نپذیرفتن این اولویت هم نکتهی خاصی نیست، یعنی آدمها بالاخره از یک جایی باید شروع کنند؛ ما از اینجا شروع میکنیم.
من طبق معمول از جلسات یادآوری قبل میکنم، که به کجا رسیده بودیم این جلسه هم همان بحثها را ادامه میدهیم.
در جلسات اولیه سعی کردیم چهارچوبی را تعیین کنیم برای این که عقلانی بودن و عقلانی قلمداد کردن، معنایش چیست؛ که من تأکید زیادی داشتم روی این که اصولاً لازم نیست عقاید خود را همچون قوانین ریاضی اثبات کنید که به معنایی مقدور نیست بلکه لازم است آنها را موجه کنید، به این صورت که بگویید میان قوانین موجود، این مدل به دلایل عقلانی موجهتر و بهتر است.